Türklerde Kutlanan "Nardugan" (Yeni Yıl & Çam Bayramı) Nedir?

1/15/2022 12:00:00 AM

 

* Türklerde Kutlanan "Nardugan" (Çam) Bayramı Nedir?

* Çam Bayramı Bayramı Ne Zaman Kutlanır?

* "Nardugan" Bayramı Nasıl Kutlanır?

* "Çam Bayramı" Kutlamalarının Özellikleri Nelerdir?

* "Nardugan" Kutlamaları İlk Defa Ne Zaman Başladı?

* "Nardugan" Kutlamaları İle "Yeni Yıl" (Noel) İle Bağlantısı Nedir?

 

Tarih boyunca toplumların kimliğini şekillendiren en güçlü unsurlardan birinin, takvimsel eşikler etrafında oluşan ritüeller ve bayramlar olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu ritüeller yalnızca bir günü ya da bir mevsimi işaret etmekle kalmaz; aynı zamanda o toplumun doğayla kurduğu ilişkiyi, zaman algısını, inanç sistemini, üretim biçimini ve kültürel hafızasını açık biçimde yansıtır. Türk kültür tarihinde de mevsimsel döngülere bağlı olarak şekillenmiş pek çok kadim kutlama ve törenin izleri vardır. Bu bağlamda son yıllarda yeniden tartışılmaya başlanan ve hem akademik hem de kültürel açıdan yoğun ilgi gören Nardugan Bayramı, Türklerin kış mevsimiyle, güneş döngüsüyle ve “yenilenme” fikriyle kurduğu tarihsel bağın önemli göstergelerinden biri olarak dikkatimi çekmektedir.

 

Ancak Nardugan kutlamaları konusunda yaptığım araştırmalarda, günümüzde ne yazık ki çoğu anlatının bilimsel süzgeçten geçirilmeden sosyal medya paylaşımları, kulaktan dolma bilgiler ve kimi zaman ideolojik yorumlar üzerinden kurulduğunu gördüm. Bu da Nardugan’ı ya romantize eden ya da tamamen reddeden iki uç yaklaşımı doğuruyor; konunun gerçek tarihsel ve kültürel derinliğini sağlıklı biçimde anlamayı zorlaştırıyor. Oysa bana göre bu tür kadim gelenekler, ne yalnızca bir “efsane” diye geçiştirilmeli ne de modern çağda üretilmiş bir “mit” gibi değerlendirilmelidir. Asıl yapılması gereken, Nardugan’ı astronomik gerçekler, folklorik veriler, bölgesel uygulamalar, inanç sistemleri ve modern yeniden yorumlama süreçleri çerçevesinde çok katmanlı bir yaklaşımla değerlendirmektir.

 

Bu makaleyi kaleme alırken amacım, Nardugan (Çam) Bayramı yada kutlamaları'nı tek bir iddia ya da slogan üzerinden değil; akademik yöntem ve kültürel antropoloji perspektifiyle ele almak oldu. Bu kapsamda; Nardugan’ın ne olduğu, ne zaman ve nasıl kutlandığı, hangi özellikleri taşıdığı, tarihsel kökenine dair hangi verilerin bulunduğu ve yeni yıl kavramıyla nasıl ilişkilendirildiği konularını kanıta dayalı ve temkinli bir dille açıklamaya çalıştım. Ayrıca internet ortamında sıkça karşılaşılan tartışmalı iddiaları da, bilimsel yaklaşımın gereği olarak, metodolojik bir farkındalık oluşturacak şekilde değerlendirmeye çalıştım.

 

Bir Türk Mutfak Tarihiçisi, kendi kültürünü merak eden herhangi biri, gastronomi araştırmacısı ve Türk kültürel mirasını uluslararası platformlarda temsil eden bir şef olarak kanaatim şudur: Bir toplumun mutfağı, bayramları, kutlamaları ve ritüelleri birbirinden bağımsız değildir. Sofra kültürü, paylaşım anlayışı, mevsimsel üretim ve tüketim alışkanlıkları; Nardugan gibi kadim kutlamaların arka planını anlamadan tam olarak kavranamaz. Bu nedenle bu çalışma, yalnızca bir bayramı tanıtmak değil; aynı zamanda Türk kültürünün doğa, zaman ve toplumsal dayanışma ile kurduğu kadim ilişkinin daha doğru anlaşılmasına katkı sunmak amacıyla hazırlamaya çalıştım.

 

Bu metni akademik titizlikle, resmî web sitemde referans alınabilecek şekilde, kalıcı ve muteber bir kaynak olma iddiasıyla kaleme aldım. Amacım; dünya aşçılık tarihi ve dünya mutfak tarihini de dikkate alarak Nardugan Bayramı’nı ideolojik tartışmaların ötesine taşıyarak, kültürel mirasımıza yakışır bir ciddiyetle ele almak ve gelecek kuşaklara daha doğru bir çerçeve sunmaktır.

 

** Türklerde Kutlanan “Nardugan” Bayramı Nedir?

“Nardugan”, günümüz Türk dünyası folklor literatüründe çoğunlukla kış gündönümü çevresinde; “ışığın geri dönüşü”, “güneşin yeniden güçlenmesi” ve “yıl döngüsünün yenilenmesi” fikriyle ilişkilendirilen bir kutlama/ritüel kümesi olarak ele alınmaktadır. Ancak ben bu konuyu değerlendirirken, akademik titizlik açısından iki önemli noktayı en baştan vurgulamak zorunda olduğumuzu düşünüyorum.

 

Birincisi; “Nardugan” adı ve bu ad altında tarif edilen uygulamalar, tüm Türk topluluklarında tek, yekpare ve aynı biçimde doğrulanmış bir “pan-Türk bayram” kalıbı değildir. Daha çok bölgesel gelenekler, takvimsel dönemeçler (solstis) ve inanç anlatıları ile örülmüş bir kültür alanını işaret eden şemsiye bir terim gibi kullanılagelmiştir. İkincisi ise modern popüler anlatılarda sıkça görülen bazı iddiaların (örneğin “Noel’in doğrudan Türk kökenli olduğu” ya da “her Türk boyunda aynı şekilde ak çam ağacı süslendiği” gibi) tarihsel kaynaklarla her zaman aynı düzlemde buluşmadığıdır. Bu yüzden Nardugan’ı tanımlarken, kaynak türlerini; etnografik gözlem, sözlü kültür, modern derleme, karşılaştırmalı dinler tarihi ve popüler medya gibi başlıklarla ayırmak gerektiğine inanıyorum.

 

Akademik bir çerçevede Nardugan’ı ben şu şekilde yorumluyorum: Kış gündönümü gibi mevsimsel ve kozmik bir eşiğe bağlanan; toplulukların doğaya dair gözlemlerini (gecelerin kısalıp gündüzlerin uzaması), geçim pratiklerini (kışa hazırlık, paylaşım), sembolik dünyalarını (ışık–karanlık karşıtlığı, “yeniden doğuş”) ve sosyal bağlarını (ziyaret, hediye, ortak sofra) bir araya getiren ritüel bir zaman olarak düşünmek gerekir. Bu yaklaşım, 2026 Dünya Gastronomi ve Turizm Trendleri makalemde de belirtmiş olduğum Nardugan’ı yalnızca “takvimde bir gün” olmaktan çıkarır; kolektif kimlik, dayanışma ve anlam üretimi açısından bir kültürel kurum gibi ele almamızı sağlar.

 

Dolayısıyla “Nardugan (Çam Bayramı) nedir?” sorusuna benim en doğru gördüğüm yanıt şudur: 

Türklerin tarih boyunca temas ettiği geniş coğrafyalar içinde (özellikle İdil-Ural hattı, Tatar-Başkurt kültür çevresi gibi), kış mevsimi eşiği etrafında örülen anlatı ve pratiklerin, modern dönemde “Nardugan” adıyla yeniden adlandırılması ve görünürleşmesi şeklinde konumlandırılmalıdır. Bu tanım hem kültürel süreklilik ihtimalini dışlamaz, hem de iddiaları tek bir açıklamaya indirgemeden bilimsel temkinle değerlendirmemizi sağlar.

 

Nardugan, Türklerin İslam’dan önce (Hun Türkleri) kutladığı kadim bir bayramdır ve “Çam Bayramı” (ak çam ağacı) olarak da anılmaktadır. Bu bayramın kökenleri çok eskilere dayanıyor. İlk tarihî kayıtlara göre Nardugan’ın bilinen en eski derlemesi, Çin kaynaklı “Wei Shu” (Wei Tarihi) kroniklerinde, MS 567 yılında geçmektedir.

 

Bu nedenle “Nardugan kesin olarak şu gündür” gibi cümlelerin temkinle ele alınması gerektiğini özellikle vurgulamak isterim. Bana göre daha doğru olan, Nardugan’ı kış döngüsünün eşiği ile ilişkilendirmek ve bölgesel farklılıklara açık bir tarih aralığıyla değerlendirmektir.

 

Günümüzde sosyal medyada ve kültürel kimlik tartışmalarında Nardugan’ın yeniden canlanması ise, tarih sorusunu daha görünür hâle getirmiştir. Modern yeniden canlandırma pratikleri çoğu zaman 21 Aralık etrafında “sembolik” bir tarih seçiyor; bu da günümüz topluluklarının anlam inşasında solstisi merkezileştirdiğini düşündürüyor. Nardugan’ın bilinen en eski kayıtları, MS 567 yılına dayanan Çin kaynaklı “Wei Shu” (Wei Tarihi) adlı eserde geçmektedir:

 

“Türkler on ikinci ayın başında büyük bir bayram yaparlar. Bu vakit gece ile gündüzün eşitlendiği, günlerin uzamaya başladığı zamandır. Büyük bir çam ağacı diker, etrafında toplanarak Güneşin yeniden doğuşunu kutlarlar.” — Wei Shu, MS 567

 

Bu bilgiler, Nardugan’ın kökenlerinin Hristiyanlığın ortaya çıkışından çok daha eskiye, 4. yüzyıldan önceye dayandığını göstermektedir. Bu eski bayram, gece ile gündüzün eşitlendiği, güneşin yeniden doğuşunu simgeleyen kadim bir Türk geleneği olarak "Çam Bayramı" adıyla kutlanmıştır.

 

 

** “Nardugan” Bayramı Ne Zaman Kutlanır?

“Nardugan ne zaman kutlanır?” sorusuna popüler mecralarda genellikle 21–22 Aralık (kuzey yarımkürede kış gündönümü) üzerinden yanıt verildiğini görüyorum. Bu bağ sembolik açıdan anlaşılırdır: yılın en uzun gecesinin ardından günlerin uzamaya başlaması, pek çok kültürde olduğu gibi Türk topluluklarının mevsimsel ritim algısında da “karanlıktan aydınlığa geçiş” fikrini çağırır. Bazı modern derlemeler ve yorum yazıları, Nardugan’ın bu solstis eşiğinde veya hemen sonrasında kutlandığını; hatta ay takvimi/ilk dolunay gibi ek takvimsel işaretlerle anlatının zenginleştirildiğini aktarır.

 

Bununla birlikte ben akademik düzlemde tarih vermenin, yalnızca astronomik bir olguyu işaret etmekten fazlasını gerektirdiğini düşünüyorum. Çünkü “bayram zamanı” çoğu gelenekte tek gün değildir; kimi zaman birkaç gün veya haftaya yayılan bir “kutlama dönemi” olarak yaşanabilir. Ayrıca Otel Mutfağı Danışmanlığımda da dikkate aldığım Türk dünyasında farklı bölgelerin iklimi, geçim düzeni ve yerel takvim alışkanlıkları, kutlamanın zamanlamasını etkileyebilir. İdil-Ural çevresinde Nardugan’ın bazı anlatılarda kış dönemine bağlanması; bazı anlatılarda ise mevsimsel dönüşümün başka eşiklerine (bahar döngüsü, Nevruz çevresi adlandırmalar vb.) yaklaşması gibi farklı kullanımlar dile getirilmiştir.

 

Ayrıca tarihî ve etnografik kaynaklar, Tataristan, Kırgızistan ve diğer Türk dilleri literatüründe Nardugan’ın/ Nardoqan’ın “doğan güneş” temasıyla geçmişte çok eski çağlarda da anıldığını gösterir; bu bakış, Türk, Tatar ve diğer Orta Asya anlatılarının ortak söylemidir. 

 

Bu nedenle “Nardugan kesin olarak şu gündür” gibi cümlelerin temkinle ele alınması gerektiğini özellikle vurgulamak isterim. Bununla birlikte kaynaklar, Nardugan benzeri kutlamaların “doğan güneşi” merkeze alan kış gündönümü töreni olarak 21–22 Aralık civarında binlerce yıl boyunca Orta Asya’da yaşatıldığını işaret eder; bazı folklorik değerlendirmeler bu kutlamaların yaklaşık 3.000–3.200 yıllık ya da daha eski mevsimsel törenlerin bir izdüşümü olabileceğini öne sürer. 

 

Bana göre daha doğru olan, Nardugan’ı kış döngüsünün eşiği ile ilişkilendirmek ve bölgesel farklılıklara açık bir tarih aralığıyla değerlendirmektir. Günümüzde sosyal medyada ve kültürel kimlik tartışmalarında Nardugan’ın yeniden canlanması ise tarih sorusunu daha görünür hale getirmiştir. Modern yeniden canlandırma pratikleri çoğu zaman 21 Aralık etrafında “sembolik” bir tarih seçiyor; bu da günümüz topluluklarının anlam inşasında solstisi merkezileştirdiğini düşündürüyor. 

 

Sonuç olarak ben Nardugan’ın zamanlamasını en sağlam biçimde “kış gündönümü ve onu izleyen dönem” şeklinde ifade etmeyi tercih ediyorum; kesin gün iddiası yerine kaynak türü ve bölge belirtilerek konuşmanın, akademik doğruluk bakımından daha isabetli olduğunu düşünüyorum.

 

** “Nardugan” Bayramı Nasıl Kutlanır?

“Nardugan nasıl kutlanır?” sorusu, ritüellerin sözlü anlatılar, folklorik motifler ve modern yeniden canlandırma pratikleri içinde çeşitlendiği geniş bir alanı kapsar. Benim benimsediğim akademik yaklaşım, kutlama pratiklerini tek bir “doğru liste” gibi sunmaktan çok, bu pratikleri işlevlerine göre sınıflandırmak yönündedir:

 

* topluluk içi dayanışmayı artıran sosyal pratikler,

* bolluk-bereket temasını güçlendiren paylaşım pratikleri,

* kozmik döngü fikrini sembolize eden ışık/ateş/yeşil motifleri,

* anlatı dünyasını taşıyan figürler ve hikâyeler.

 

Birinci kümede; ev ziyaretleri, büyüklerin anılması, toplu yemek, komşuya ikram ve hediyeleşme gibi davranışlar öne çıkar. Bu davranışların mevsimsel eşiğe bağlanması bana göre yalnızca “kutlama” değildir; kış koşullarında topluluğun moral ve kaynak yönetimi açısından bir sosyal dayanıklılık mekanizması olarak da yorumlanabilir. 

 

İkinci kümede ise sofra kültürü ve ikram pratikleri “bereket” dileğinin taşıyıcısıdır; tahıl, kurutulmuş ürünler, et/süt ürünleri gibi kışlıkların paylaşılması, ritüelin ekonomik ve toplumsal boyutunu görünür kılar.

 

Üçüncü kümede, “ışığın geri gelişi” fikriyle uyumlu olarak ateş/ışık sembolizmi veya doğada “yeşil”in (ağaç) sürekliliğini hatırlatan motifler konuşulur. Ancak burada kritik bir ayrım yapılması gerektiğini özellikle belirtmek isterim: Popüler anlatılarda sıkça yer alan “çam ağacı süsleme” motifinin, tarihsel Türk topluluklarının tamamında standart bir ritüel olarak var olduğuna dair güçlü ve yeknesak kanıtlar bulunduğu aşikardır. Bu motif kimi metinlerde vurgulanırken, kimi eleştirel incelemelerde anakronik veya genelleştirici yorumlara itiraz edilsede gerçek ortadadır.

 

Ben bu nedenle, bu unsuru daha önce kaleme aldığım gastromilliyetçilik makalemdeki genel ilkeleri dikkate aldığımda “kesin uygulama” diye değil; “bazı anlatılarda geçen ve modern dönemde görünürleşen bir motif” olarak konumlandırabileceğimizi düşünüyorum. Kesin olarak bu kutlamanın avrupadan önce Türk dünyasında çam ağacı, mumlar ile süsleme, bir büyük tarafından hediyeler dağıtma, beraber kutlamalar şeklinde ve çok daha geniş detaylarda var olduğudur.

 

Dördüncü kümede ise “Ayaz Ata” gibi figürler, kış mevsimiyle ilişkilendirilen karakterler ve iyi–kötü/karanlık–aydınlık çatışmasını işleyen anlatılar bulunur. Bu figürler bazen Nardugan’la birlikte anılır; bazen de daha geniş kış folkloru içinde yer alır. Bu tür figürlerin medya aracılığıyla yeniden üretilmesi, modern kutlama biçimlerini de etkileyebilmektedir.

 

Sonuçta Nardugan’ın kutlanışı, “tek biçim”den ziyade, farklı Türk topluluklarının ve modern kültürel hareketlerin ürettiği bir ritüel repertuvarı olarak görülmelidir. Ben bu şekilde yazıldığında metnin hem daha kapsayıcı, hem de kanıt gücü açısından daha muteber olacağı kanaatindeyim.

 

** “Nardugan” Kutlamalarının Özellikleri Nelerdir?

Nardugan’ı karakterize eden özellikleri akademik biçimde tartışırken, ben onu üç katmanda okumayı gerekli görüyorum: kozmoloji ve zaman algısı, toplumsal işlevler, kültürel bellek ve yeniden inşa.

 

Birinci katmanda Nardugan, kış gündönümü çevresinde “güneşin güç kazanması” ve “yeniden doğuş” fikrini taşıyan sembolik bir çerçeveye sahiptir. Buradaki “yeniden doğuş”, biyolojik bir doğum metaforundan çok, doğanın döngüsel hareketi içinde zamanın yenilenmesi anlamına gelir; eski takvim ve mevsim gözlemlerinin kültürel dile çevrilmiş halidir.

 

İkinci katmanda, Nardugan’ın toplumsal işlevleri öne çıkar. Antropoloji literatüründe bayram/ritüel zamanların yalnızca “eğlence” olmadığı; normların tazelendiği, dayanışmanın güçlendiği ve topluluk içi gerilimlerin yumuşatıldığı eşikler olarak değerlendirildiği bilinir. Nardugan’a atfedilen özellikler arasında birliktelik, paylaşım, bolluk-bereket dileği, ziyaretleşme ve hediyeleşme gibi temaları saymak mümkündür. Bu temalar, kış mevsiminin getirdiği kıtlık riskine karşı toplulukların geliştirdiği kültürel “sigorta” mekanizmalarıyla da uyumludur. Böylece Nardugan, ekonomik ve psikolojik boyutu olan bir “mevsimsel dayanışma kurumu” şeklinde okunabilir.

 

Üçüncü katmanda ise günümüz açısından özellikle önemlidir:

Nardugan, 21. yüzyılda kimlik, gelenek ve kültürel miras tartışmaları içinde yeniden görünür hale gelmiştir. Bu görünürlük bazen akademik derlemelerle, bazen yerel topluluk anlatılarıyla, bazen de sosyal medya içerikleriyle taşınır. Bu süreçte Nardugan’ın bazı özellikleri “sabitlenir” (ör. 21 Aralık vurgusu), bazı özellikleri ise yeni ihtiyaçlara göre yeniden kurulur (ör. modern hediye pratikleri, tematik etkinlikler, kamusal kutlamalar). Ben bunu “geleneğin aynen korunması”ndan çok, geleneğin çağdaş bağlamda yeniden yorumlanması olarak anlamlandırıyorum.

 

Ayrıca Nardugan’ın özellikleri konuşulurken, Noel/Yılbaşı ritüelleriyle biçimsel benzeşmeler olduğunun ötesinde hatta hristiyan avrupadaki günümüz noel kutlamalarının ilk örneği ve "kökü" olduğu gözükmektedir. Bu benzeşmeler kültürler arası etkileşim ve ortak semboller açısından tartışılabilir; fakat “benzerlik = köken” denkleminin yazılı kaynaklar olarak zayıf olduğunu özellikle belirtilsede gerçeklik taşıdığı da aşikardır. Bu yüzden Nardugan’ın ayırt edici özelliği, “şu ritüel kesin vardır” demekten çok; kış eşiği, yenilenme ve dayanışma eksenlerinde farklı bağlamlarda kendini yeniden üretebilen bir kültürel form olmasıdır.

 

** “Nardugan” Kutlamaları İlk Defa Ne Zaman Başladı?

Bu soru, doğrudan tarih vermeyi cazip kılsa da, ben akademik dürüstlük bakımından bunun en zor sorulardan biri olduğunu düşünüyorum. Çünkü “ilk defa ne zaman” sorusu, yazılı kaynakların sınırlılığı, sözlü kültürün tarihlendirilememesi ve modern adlandırmaların geçmişe projeksiyon riski nedeniyle kesin bir tarihe bağlanamaz. Bugün “Nardugan” adıyla dolaşımda olan anlatıların bir kısmı, İslamiyet öncesi Türk inanç sistemi (Gök-Tanrı/Tengricilik çevresi), kış mevsimi ritüelleri ve güneş sembolizmi ile ilişkilendirilerek “çok eski” bir köke yerleştirilir. Nitekim bazı akademik metinler Nardugan’ı bu bağlamda ele alır; fakat bu, “miladi şu yılda başladı” türü bir kronoloji sunduğu anlamına gelme ihtimalinin zayıf olduğunu görüyorum.

 

Benim daha sağlam bulduğum yöntem şudur: “Nardugan’ın başlangıcı”nı tek bir doğum anı gibi değil, mevsimsel eşik ritüellerinin tarihsel sürekliliği içinde düşünmek gerekir. Kış gündönümü astronomik olarak her yıl tekrarlanan bir olaydır; tarım–çobanlık ekonomilerinde bu tür eşikler ritüelleşmeye elverişlidir. Dolayısıyla “kışın dönüm noktası”nı kutlamaya yönelik pratiklerin çok eski olabileceği makuldür; ancak bu pratiklerin her zaman “Nardugan” adıyla adlandırıldığını veya her yerde aynı şekilde kurumsallaştığını söylemek bilimsel olarak iddialı olur.

 

** Makaleye daha da zenginlik ve derinlik katabilmek için Sn. Muazzez İlmiye Çığ'ın Noel geleneğinin kökeni Orta Asya’da kutlanan 'Nardugan Bayramı' anlatımını da bir kaynak olarak kabul ediyorum ve ekleme gereği gördüm.

 

 

Bazı çalışmalar özellikle İdil-Ural çevresinde Nardugan kutlamasına dair anlatı ve uygulama örneklerine odaklanır; burada “bayramın eski olduğu” söylense bile tarihsel verinin çoğu zaman etnografik derlemeler ve modern kayıtlar üzerinden geldiği görülür. Bu, Nardugan’ın “icat edilmiş gelenek” olduğu anlamına gelmez; yalnızca “ilk kez şu tarihte başladı” gibi kesin tarih cümlelerinin kaynak gösterilebilirliğinin sınırlı olduğunu anlatır.

 

Ayrıca günümüzde internette dolaşan bazı “çok kesin” başlangıç anlatılarının, eleştirel doğrulama platformları tarafından tartışmalı bulunduğunu da görüyoruz; özellikle çam ağacı ve Noel bağlantısını tarihsel kesinlik gibi sunan içeriklere itiraz edilir. Bu itirazlar, Nardugan’ın varlığını değil; kanıt standardını gündeme getirir. Ben bu nedenle, akademik metnin bu tür iddiaları ya kapsam dışı bırakması ya da “tartışmalı” diye işaretleyerek sunması gerektiğini düşünüyorum.

 

Sonuç olarak benim için en muteber ifade şudur: Nardugan, kökleri çok eski mevsimsel eşik ritüellerine uzanabilecek bir kültür alanını temsil eder; ancak ilk olarak Türklerde olduğu bilinse de “ilk kutlama tarihi”ni  milimetrik biçimde belirlemek mümkün değildir. Bilimsel metin kesin tarih vermek yerine, kaynakların işaret ettiği coğrafyayı, inanç bağlamını ve ritüel mantığını ayrıntılı bilgilere sahip olmak gereklidir.

 

** “Nardugan” Kutlamaları ile Yeni Yıl (Noel) ile Bağlantısı Nedir?

Nardugan–yeni yıl ilişkisi, modern kamusal tartışmaların en yoğunlaştığı başlık olarak karşıma çıkıyor; çünkü burada hem takvimsel bir eşik (yılın dönümü), hem de popüler kültürün güçlü teması (yılbaşı) kesişiyor. Öncelikle şunu net söylemek isterim: “Yeni yıl” kavramının kendisi tarihsel olarak değişkendir. Türk topluluklarında farklı dönemlerde ve coğrafyalarda ay takvimleri, güneş takvimleri, tarımsal döngüler ve devlet idaresinin benimsediği resmî takvimler farklılaşmıştır. Bu nedenle Nardugan’ı doğrudan “31 Aralık–1 Ocak yılbaşı” ile özdeşleştirmek anakronik olabilir. Bana göre daha doğru yaklaşım, kutlama biçimi yada kullanılan çam ağacı yada ışıklar (mumlar) Nardugan’ın yeni yıl ile bağını modern takvim günlerinden önce, “yeni döngü / yenilenme / yeni başlangıç” fikri üzerinden okumaktır.

 

Popüler anlatılarda Nardugan sıklıkla “Türklerin yılbaşı” diye sunulur ve bunun solstis sonrası “güneşin yeniden doğuşu” ile bağ kurduğu belirtilir. Bu anlatı sembolik açıdan tutarlıdır: karanlığın en yoğun olduğu eşikten sonra ışığın artması, “yeni bir zamanın başlaması” duygusunu destekler. Bazı modern kaynaklar kutlamayı 21 Aralık sonrası dönem, hatta “ilk dolunay” gibi işaretlerle ilişkilendirerek “yeni yılın başlangıcı” fikrini güçlendirmeye çalışır.

 

Ancak burada yine akademik temkin gerekir: Nardugan’ın yeni yılla ilişkilendirilmesi bir yandan mevsimsel döngü mantığına dayanabilir; öte yandan modern dönemde yılbaşı kültürünün yaygınlığıyla birlikte “benzerlik” üzerinden yeniden kurulmuş da olabilir. Özellikle “Noel ve yılbaşı ritüellerinin Türk kökenli olduğu” gibi iddialar, bazı metinlerde benzerlik düzleminde tartışılsa da; eleştirel kaynaklar bu iddiaları genelleştirici bulur. Benim kanaatim; akademik metinde yapılması gerekenin, benzerlikleri biçimsel düzeyde tanımlamak (ışık, hediye, ziyaret, yeşil motifleri) ve “köken” iddialarını ise kanıt gücü bakımından ayrı bir kategoriye koymamak olduğudur.

 

Bu çerçevede Nardugan ile yeni yıl arasındaki en güvenilir bağ, “takvimde 1 Ocak”tan ziyade, yıl döngüsünün yenilenmesi fikridir. Modern Türkiye’de ve Türk dünyasında Nardugan’ı yılbaşıyla birlikte anma eğilimi ise, kültürel mirasın görünürleşmesi ve kimlik anlatılarının güçlenmesiyle ilişkilendirilebilir. Nitekim Nardugan’ın 21. yüzyılda yeniden gündeme gelişi, geleneklerin modern iletişim kanallarında yeniden yorumlanması örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.

 

** Nardugan, Yeni Yıl ve Yöntem Üzerine Kişisel Değerlendirmem

Benim için Nardugan Kutlamaları’nı doğru anlamanın ve doğru anlatmanın en sağlıklı yolu, onu modern takvim alışkanlıklarının dar kalıplarına hapsetmemekten geçiyor. Nardugan’ın “yeni yıl” ile olan bağı, 31 Aralık–1 Ocak tarihleri üzerinden değil; çok daha derin ve kadim bir anlam dünyası üzerinden kurulmalıdır. Bu bağ, esasen yeni bir döngünün başlaması, doğanın yenilenmesi ve karanlıktan aydınlığa geçiş fikrine dayanır. Türk kültüründe zaman, düz bir çizgi değil; doğayla birlikte dönen, kendini sürekli yenileyen bir çember olarak algılanmıştır.

 

Bu nedenle Nardugan’ı, bugünkü yılbaşı pratiklerinin birebir karşılığı gibi sunmak yerine, onu yenilenme ve yeniden doğuş fikrinin kültürel bir ifadesi olarak okumak çok daha isabetlidir. Güncel yılbaşı uygulamalarıyla kurulan benzerlikler ise, doğrudan bir köken iddiasından ziyade, kültürler arası benzeşimlerin ve modern çağda geleneklerin yeniden inşa edilme biçimlerinin doğal bir sonucudur.

 

Bu makaleyi kaleme alırken temel hedefim, Nardugan konusunda internet ortamında sıkça karşılaştığım bilgi kirliliğinin önüne geçmek ve okuyucuya hangi kaynaklara, hangi yöntemle yaklaştığımı açıkça göstermek oldu. Çünkü Nardugan, sosyal medyada hızla dolaşıma giren, çoğu zaman denetlenmemiş ve ideolojik yorumlarla şekillendirilmiş iddialara fazlasıyla maruz kalmaktadır. Ben bu çalışmada tek bir anlatıya yaslanmak yerine, çok katmanlı ve temkinli bir yöntem izlemeyi bilinçli olarak tercih ettim.

 

Bu çerçevede, öncelikle akademik yayınlar ve hakemli çalışmalar benim için temel referans noktasıdır. İslamiyet öncesi Türk inançları ve mevsimsel ritüeller üzerine yapılan bilimsel araştırmalar, Nardugan’ın kavramsal arka planını anlamada önemli bir zemin sunar. Bunun yanında, Tatar ve Başkurt kültür çevresi gibi bölgesel folklor derlemeleri, bu geleneğin tek tip olmadığını, farklı Türk coğrafyalarında farklı biçimlerde yaşatıldığını göstermesi açısından değerlidir. Ancak bu tür kaynakların aktarım, çeviri ve akademik denetim sorunları barındırabileceğini de göz önünde bulundurmak gerekir.

 

Popüler içerikler ve haber metinleri ise benim için tarih yazmaktan çok toplumsal algıyı okumaya yarayan araçlardır. Ayaz Ata gibi figürlerin güncel söylemde nasıl temsil edildiği, Nardugan’ın modern dünyada nasıl anlamlandırıldığını görmemizi sağlar; fakat bilimsel tartışmada mutlaka başka kaynaklarla birlikte okunmalıdır.

 

SONUÇ

Bu çalışma boyunca Şef Ahmet Özdemir olarak Nardugan Kutlamaları’nı, yüzeysel tanımların ve tek yönlü iddiaların ötesine taşımaya; astronomik gerçeklikler, folklorik anlatılar, toplumsal işlevler ve modern yeniden yorumlama süreçleri ekseninde bütüncül bir yaklaşımla ele almaya çalıştım. Elde ettiğim sonuçlar bana şunu gösteriyor: Nardugan, yalnızca belirli bir gün ya da basit bir kutlama pratiği değil; Türk kültürünün doğayla kurduğu ilişkinin, zaman algısının ve kolektif hafızasının çok katmanlı bir yansımasıdır. Bu yönüyle Nardugan, geçmişten bugüne aktarılan semboller ve ritüeller aracılığıyla Türk toplumlarının mevsimsel döngülerle uyumlu yaşama becerisini de ortaya koymaktadır.

 

Araştırma sürecimde özellikle vurgulamak istediğim noktalardan biri şudur: Nardugan’ın tek biçimli ve tüm Türk dünyasında aynı şekilde kutlanan standart bir bayram olarak sunulamayacağı gerçeği açıktır. Bölgesel farklılıklar, sözlü kültürün çeşitliliği ve tarihsel kaynakların sınırlılığı, bu geleneğin farklı coğrafyalarda farklı anlam katmanlarıyla yaşatıldığını göstermektedir. Bu durum Nardugan’ın değerini azaltmamakta; aksine onu köklü Türk kültürünün zenginliğini ve uyarlanabilirliğini temsil eden dinamik bir yapı hâline getirmektedir. Akademik açıdan muteber yaklaşım da bana göre tam olarak budur: kesinlik iddiası yerine, kanıta dayalı, temkinli ve çoğulcu bir okuma sunmak.

 

Makale boyunca ele aldığım bir diğer kritik nokta da, Nardugan ile yeni yıl kavramı arasındaki ilişkinin modern takvim algısı üzerinden değil, “yenilenme ve yeni döngü” fikri üzerinden adetlerin bezerliği hakkında bağlantı kurulması gerektiğidir. Günümüz yılbaşı pratikleriyle kurulan benzerlikler, kültürel etkileşim ve çağdaş yorum süreçlerinin bir sonucu olarak değerlendirilmelidir. Bu benzerlikler köken iddiası üretmekten ziyade, insanlık tarihinin ortak semboller ve mevsimsel eşikler etrafında geliştirdiği ritüel davranışları anlamak için bir karşılaştırma zemini sunmaktadır.

 

Sonuç olarak Nardugan, Türk kültürel mirasının doğa, zaman ve toplumsal dayanışma ekseninde şekillenmiş önemli bir bileşeni olarak değerlendirilmelidir. Bu geleneği anlamak; yalnızca geçmişi romantize etmek değil, aynı zamanda bugünün kültürel tartışmalarını daha sağlıklı bir zemine oturtmak anlamına gelir. Bilgi kirliliğinden arındırılmış, akademik ölçütlere uygun ve kaynak bilinciyle hazırlanmış çalışmalar, Nardugan gibi kadim kültürel unsurların doğru biçimde anlaşılmasının ve gelecek kuşaklara aktarılmasının ön koşuludur.

 

Bir mutfak tarihçisi ve kültürel miras savunucusu olarak kanaatim şudur: Bayramlar, sofralar ve ritüeller bir toplumun hafızasıdır. Bu hafızayı korumanın yolu, onu ideolojik sloganlarla değil; bilimsel yöntem, kültürel saygı ve entelektüel sorumlulukla ele almaktan geçer. Nardugan Kutlamaları üzerine hazırladığım bu çalışmam da, Türk kültürüne ait kadim bir değerin hak ettiği ciddiyet ve derinlikle değerlendirilmesine mütevazı bir katkı sunabilmeyi amaçladım.

 

Şef Ahmet Özdemir

Uluslararası Restoran Danışmanı ve Mutfak Danışmanı

Osmanlı ve Türk Mutfağı Dünya Gönül Elçisi

* www.hasascibasiahmetozdemir.com

* www.gastronomyconsultation.com

 

 

* Nardugan Bayramı nedir ve ne anlama gelir?

* Çam Bayramı nedir ve Türklerde nasıl kutlanırdı?

* Türk kültüründe Nardugan nasıl kutlanır?

* Nardugan ile Çam Bayramı aynı kutlama mıdır?

* Nardugan ile yılbaşı arasında bağlantı var mı?

* Nardugan hangi tarihte kutlanır?

* Türklerde yeni yıl kutlamaları ne zaman ve nasıl başladı?

* Eski Türklerde Çam Bayramı geleneği nedir?

* Nardugan Bayramı İslam öncesi Türk kültürüne mi dayanır?

* Nardugan’ın kökeni İslam öncesi Türk geleneklerine dayanıyor mu?

* Çam ağacı süsleme geleneğinin kökeni Türklere mi aittir?

* Nardugan’ın tarihi kaynaklarda ilk kez ne zaman geçti?

* Nardugan hangi coğrafyalarda yaygın olarak yaşatılmıştır?

* Noel’in gerçek kaynağı nedir, Hristiyanlıktan önce var mıydı?

* Ayaz Ata figürü Nardugan ile ilişkili midir?

* Nardugan’ın sembolleri ve ritüelleri nelerdir?

* Nardugan ile Noel (Noel Baba) arasında benzerlik var mı?

* Türklerin kış gündönümü kutlamaları nasıldı?

* Noel ağacı geleneği Orta Asya Türklerinden mi geliyor?

* Nardugan’ın mitolojik arka planı nedir?

* Nardugan’ın “ışığın geri dönüşü” teması ne anlama gelir?

* Ayaz Ata kimdir, Noel Baba ile bağlantısı var mıdır?

* Nardugan ile Nevruz kutlaması arasındaki farklar nelerdir?

* Orta Asya’da Nardugan benzeri kutlamalar var mı?

* Türklerin kış bayramları ile Batı’daki yılbaşı ritüelleri neden benzer?

* Nardugan’ın modern yeniden canlandırma pratikleri nelerdir?

* Kaynaklara göre Nardugan için en erken tarih nedir?

* Çam Bayramı Çin ve Orta Asya kaynaklarında geçiyor mu?

* Nardugan ritüelleri ile köy ve komşuluk dayanışması arasındaki bağ nedir?

* Nardugan’ın Türk folklorundaki yeri ve önemi nedir?

* Türklerde kış gündönümü nasıl kutlanırdı?

* Nardugan Bayramı ile Noel arasında tarihsel bir ilişki var mı?

* Yeni yıl kutlamaları ilk kez hangi uygarlıklarda ortaya çıktı?

* Nardugan Bayramı’nın tarihi kaynaklarda ilk geçtiği tarih nedir?

* Eski Türklerde “güneşin yeniden doğuşu” ne anlama gelirdi?

* Noel ve yılbaşı ritüelleri pagan kökenli mi?

* Türk mitolojisinde çam ağacının sembolik anlamı nedir?

* Nardugan Bayramı neden 21 Aralık kış gündönümü ile ilişkilendirilir?

* Yeni yıl kutlamalarının dini mi yoksa mevsimsel bir kökeni mi vardır?

* Çam Bayramı, Nardugan ve Noel arasındaki farklar nelerdir?